Дзяржаўная ўстанова культуры «Музей-сядзіба „Дзяржынава“»

Адкрыты ў 1972 г. як мемарыяльны комплекс “Дзяржынава” (архітэктар Ю. Казакоў, скульптар С. Вакар), які з’яўляўся філіялам створанага ў 1957 г. у г.п. Івянец музея Ф.Э. Дзяржынскага, з 2006 г. – сучасная назва.

Музей-сядзіба размешчаны ў 75 км ад г. Мінск, у адным з прыгажэйшых куточкаў Беларусі – Налібоцкай пушчы.

У XIX ст. тут, на шырокай паляне, сярод векавых дрэў знаходзілася сядзіба стараданяўга рода Дзяржынскіх, уладальнікаў шляхецкіх гербаў Суліма і Ястрабец – маёнтак Аземблова-Дзяржынава. У той час яна належала Ашмянскаму павету Віленскай губерні.

У 1875 г. пасля выхаду на пенсію, сюды прыехаў са сваёй сям’ёй Эдмунд-Руфін Дзяржынскі (1838 – 1882 гг.), у мінулым выпускнік Петярбургскага ўніверсітэта, кандыдат фізіка-матэматычных навук, выкладчык фізікі і матэматыкі ў Херсоне і Таганрозе.

Маёнтак Дзяржынава быў невялікім – 92 дзесяціны зямлі. У 1877 г. тут, у маёнтку, нарадзіўся Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі – рэвалюцыянер, савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч. Яго дзіцячыя гады прайшлі ў Дзяржынаве ў драўляным доме з мансардай, пабудаваным ў 1880 г. Сям’я Дзяржынскіх пражыла тут да лета 1887 г.

У 1935 г. у Дзяржынаве пасяліўся Казімір Дзяржынскі з жонкай Люцыяй Вільгельмаўнай. Летам 1943 г. яны былі расстраляны за антыфашысцкую дзейнасць, а маёнтак спалены.

У 1963 г. па рашэнню Савета Міністраў БССР сядзіба Дзяржынава з прылягаючай тэрыторыяй у 80 га была абвешчана помнікам прыроды рэспубліканскага значэння.

У 2002 г. мемарыяльны комплекс “Дзяржынава” ўключаны ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

На працягу 2003 – 2004 гг. у Дзяржынаве праводзіліся рамонтна-аднаўленчыя работы. Сёмага кастрычніка 2004 г. адчыніў дзверы дом-музей сям’і Дзяржынскіх, які размясціўся ў поўнасцю адноўленым у адпаведнасці з гістарычнымі дакументамі жылым доме, дзе прайшло дзяцінства Фелікса Дзяржынскага.

На першым паверсе музея размясцілася экспазіцыя, прысвечаная гісторыі сям’і Дзяржынскіх. Тагачасную атмасферу, якая панавала ў доме ў канцы XIX – пачатку XX стст., узнаўляюць сапраўдныя рэчы сям’і Дзяржынскіх, якія арганічна ўпісаны ў рэканструяваныя інтэр’еры дзіцячага пакоя, сталовай, гасціннай, кабінета. На другім паверсе экспазіцыя распавядае аб жыцці і дзейнасці Ф.Э. Дзяржынскага. Тут прадстаўлены асабісстыя рэчы Фелікса Эдмундавіча – дэталі інтэр’ера рабочага кабінета, аўтарскія кнігі, сямейныя фотаздымкі. Завяршае экспазіцыю калекцыя падарункаў і сувеніраў музею ад дэлегацый з розных краін свету, наведаўшых Дзяржынава.

Тэрыторыя музея-сядзібы складае 6,67 га. Вакол непадзельна ўладарыць прырода ў спрадвечнай сваёй прыгажосці – сядзіба акружана прыгажунямі-елкамі, стройнымі бярозамі і гонкімі соснамі. Уздоўж дарожкі, якая вядзе праз сасновы бор да музея, размясцілася алея з 49 валуноў, якія сімвалізуюць гады, пражытыя Ф.Э. Дзяржынскім. Зусім нечакана лес раступаецца, утвараючы жывапісную паляну, дзе размяшчаюцца адноўленыя жылы дом і гаспадарчыя пабудовы сядзібы. На плошчы, на высокім пастаменце з цёмна-чырвонага граніта, ўстаноўлены бронзавы бюст Ф.Э. Дзяржынскага. Прыцягваюць увагу падрэстаўраваныя прыродным каменем невысокія падмуркі пабудоў і калодзежны зруб, з якога цягнецца да сонца бяроза ў два ствалы.

Наведвальнікам прадастаўляецца магчымасць як самастойна азнаёміцца з музейнай экспазіцыяй, так і ў суправаджэнні экскурсавода.